Çocuğum geç mi konuşuyor? Beklemek yerine neyi değerlendirmeliyim?

“Babası da geç konuşmuştu” cümlesi aileyi rahatlatabilir, ancak çocuğun bugünkü iletişim ihtiyacını değerlendirmez. Geç konuşma kaygısında yalnız sözcük saymak yerine anlama, işaret etme, karşılıklı iletişim ve işitmeye birlikte bakmak gerekir. Bir değerlendirme istemek mutlaka hastalık olduğu anlamına gelmez. Aksine, neyin izleneceğini ve hangi desteğin gerekebileceğini netleştirir; aile hikâyesi nedeniyle yardımın gecikmesini önler.

Konuşma ile dil aynı şey değildir

Konuşma sesleri üretme biçimidir. Dil ise anlamayı ve düşünceleri sözcük, işaret veya başka yollarla ifade etmeyi kapsar. Bir çocuk çok şey anlayıp az konuşabilir; başka bir çocuk ezberlediği ifadeleri söyleyip günlük yönergelerde zorlanabilir. Bu iki durumda gereken değerlendirme aynı olmayabilir. NIDCD iletişim gelişiminin bu boyutlarını ve işitmenin önemini açıklar. NIDCD: Speech and language development

Çocuğu kardeşiyle karşılaştırmak yerine günlük örnekler toplayın. Bir şeye ilgi duyduğunda size gösteriyor mu? İstediği oyuncağı nasıl belirtiyor? İsmi söylendiğinde farklı ortamlarda nasıl tepki veriyor? Tek bir davranıştan tanı çıkarılmaz; örnekler görüşmeyi daha yararlı hale getirir.

Gelişim basamakları nasıl kullanılmalı?

Bir kontrol listesi tanı testi değildir

CDC iki yaş iletişim basamakları arasında en az iki sözcüğü birleştirmeyi sayar. Basamakları çocuğu sınava sokmak için değil, gelişimini izlemek ve kaygıyı zamanında konuşmak için kullanın. Bir basamağın eksikliği tek başına belirli bir tanı koymaz; değerlendirme ihtiyacına işaret edebilir. Daha önce kullandığı becerileri kaybetmesi ise beklemeden sağlık uzmanına bildirilmelidir. CDC: Milestones by 2 years

Randevuya götürülebilecek kısa not

“Evde su istediğinde bardağı getiriyor, bazen ‘su’ diyor; iki sözcüklü ifadeyi henüz duymadık. Söylediklerimizi anlıyor gibi, fakat uzaktan seslenince her zaman dönmüyor.” Böyle somut bir anlatım, “Hiç konuşmuyor” veya “Her şeyi anlıyor” gibi genel ifadelerden daha açıklayıcıdır.

Evde iletişimi destekleyen küçük değişiklikler

Çocuğun ilgilendiği oyuna katılın. Bir arabayı itiyorsa “Araba gidiyor” deyin, sonra durup yanıt için zaman bırakın. Sözcüğü, bakışı veya işareti iletişim olarak kabul edin. Her isteği tekrar ettirmeye çalışmak yerine söylediğini biraz genişletin: “Top” dediğinde “Kırmızı top” diyebilirsiniz.

Kitapta bütün metni okumak zorunda değilsiniz. Resme bakın, kısa yorum yapın ve çocuğun gösterdiği şeye dönün. Günlük giyinme, yemek hazırlama ve oyun anları konuşma fırsatıdır. Bunlar özgün ev etkinliği örnekleridir; gecikmeyi kesin düzelten bir program olarak sunulmaz ve gerekli değerlendirmeye alternatif değildir.

Ekrandan sözcük tekrar etmek karşılıklı iletişimin tüm yönlerini göstermez. Çocuğun ne söylediği kadar bunu kime, ne amaçla ve nasıl kullandığını gözlemleyin. İçecek veya yiyecek vermeyi konuşma koşuluna bağlamayın; ihtiyaçları karşılayarak iletişim fırsatı oluşturun.

İki dil, işitme ve uzman değerlendirmesi

Birden fazla dil öğrenmek tek başına dil bozukluğuna neden olmaz. ASHA, ailelerin rahat kullandıkları dillerde konuşmaya devam etmesini önerir. İstanbul’da evde başka dil, kreşte Türkçe duyan çocuk için değerlendirmede bütün diller ve bu dillere maruz kalma düzeni hesaba katılmalıdır. ASHA: Learning more than one language

Çocuk doktoruyla görüşün; gerektiğinde işitme değerlendirmesi ve dil-konuşma terapisti incelemesi planlanabilir. Bazı seslere tepki vermek işitmenin her yönüyle normal olduğunu kanıtlamaz. Önceden kazanılmış beceriler kayboluyorsa, iletişim güçlüğü belirginse veya başka gelişim alanları da etkileniyorsa beklemeden randevu alın. NIDCD olası işitme sorunlarının değerlendirilmesinin önemini vurgular. NIDCD: Speech and language development

Bunları biliyor muydunuz?

Dil değerlendirmesi sadece çocuğa resim gösterip isim sormaktan ibaret değildir. İşitme, anlama, jestler, karşılıklı etkileşim ve aile gözlemleri önemli bilgiler sağlar. Çok dilli bir çocukta bunların her dildeki görünümü değerlendirmeyi anlamlı kılar. NIDCD: Speech and language development ASHA: Learning more than one language

Sıkça sorulan sorular

İki yaşında iki sözcüğü birleştirmiyorsa ne yapayım?

Bu gözlemi çocuk doktoruyla paylaşın ve gelişimsel değerlendirme isteyin. CDC basamağı bir tanı değildir, ancak yalnızca beklemek için gerekçe de değildir. Evde kullandığı sözcükleri, jestleri ve anlama örneklerini not etmek görüşmeyi kolaylaştırır.

Erkek çocuklar için daha uzun beklemek doğru mu?

Cinsiyet kaygıyı görmezden gelmek için yeterli gerekçe değildir. Çocuğun kendi iletişim profili, işitmesi ve gelişim öyküsü değerlendirilmelidir. Ailede geç konuşan birinin bulunması da mevcut güçlüğün mutlaka kendiliğinden geçeceğini göstermez.

Her istediğini anladığım için konuşmuyor olabilir mi?

Ailenin çocuğu anlaması bir suç değildir. Yine de kısa bekleme ve karşılıklı oyunla iletişim alanı açabilirsiniz. İhtiyaçlarını karşılamayı kesmek veya kelime söylemeden su vermemek uygun bir öğretme yolu değildir; değerlendirmeyi de geciktirmemelidir.

Televizyondan şarkı söylemesi yeterli bir işaret mi?

Ezberlenmiş şarkılar tek başına günlük dilin bütününü göstermez. Çocuğun yardım istemesi, ilgi paylaşması, anlama ve karşılıklı konuşma girişimleri de önemlidir. Bir becerinin varlığını diğer alanlardaki kaygıları yok saymak için kullanmayın.

İki dili karıştırmak gecikme belirtisi midir?

Dilleri aynı cümlede kullanmak çok dilli gelişimde görülebilir. ASHA bunu tek başına sorun saymaz. Önemli olan tüm dillerdeki iletişim ve anlama becerileridir. Kaygı varsa tek dile geçmek yerine çok dilliliği bilen bir uzmandan değerlendirme isteyin. ASHA: Learning more than one language

İşitiyor gibi görünüyorsa işitme testi gerekir mi?

Gerekip gerekmediğini klinisyen belirler, fakat günlük bazı sesleri duyması bütün işitme sorunlarını dışlamaz. Kulak ve işitme öyküsünü paylaşın. Dil değerlendirmesinde işitmenin ele alınması, destek ihtiyacını doğru anlamaya yardımcı olur.

Terapiye başlamadan evde çalışmayı deneyeyim mi?

Evde destekle değerlendirme aynı anda yürüyebilir. Etkileşimli oyun ve kitaplar yararlı günlük fırsatlardır; sonuç görmek için aylarca başvuruyu ertelemek gerekmez. Hangi desteğin gerekli olduğuna bireysel değerlendirme ve aileyle belirlenen hedefler yön verir.

Eskiden söylediği kelimeleri artık kullanmıyorsa?

Beceri kaybını sağlık uzmanına gecikmeden bildirin. Ne zaman başladığını ve hangi becerilerin değiştiğini somut örneklerle anlatın. Bu durum yalnız kelime sayısının yavaş artmasından farklıdır; nedeni çevrimiçi bir makaleden belirlenemez.

İlgili okumalar

• Çocuğum Sosyal İlişkilerde Zorlanıyor: Ebeveynler Ne Yapmalı?
• Çocuklarla Kafede Kitap Okuma: Resimlerden Başlayan Küçük Hikâyeler

Kaynakça

• CDC: Milestones by 2 years
• NIDCD: Speech and language development
• ASHA: Learning more than one language

Bilgilendirme amacı taşır; bireysel değerlendirme yerine geçmez.